Жас ұрпақты тәрбиелеу, олардың құқықтық мәдениетін арттыру және қауіпсіз орта қалыптастыру – қоғам дамуының негізгі басымдықтарының бірі.

Осы орайда «Заң мен тәртіп» қағидаты аясында Атырау қаласының білім бөлімі мен Атырау қаласы прокуратурасы бірлесіп «Үштаған: Бірлескен тәрбие кеңістігі» атты қалалық форум ұйымдастырды. Мақсаты – бала, ата-ана және мектеп арасындағы ынтымақтастықты күшейту арқылы құқықбұзушылықтың алдын алу. Форумға Атырау қаласы полиция басқармасының қызметкерлері мен прокуратура өкілдері қатысып, жасөспірімдер арасында құқық бұзушылықтың туындау себептері мен заң талаптарын сақтаудың маңыздылығын түсіндірді. Полицейлер кәмелетке толмағандар жиі ұшырайтын құқыққа қайшы әрекеттерді нақты мысалдармен көрсетіп, одан сақтанудың практикалық кеңестерін ұсынды. Мектеп пен отбасының біріккен жұмысы баланың қауіпсіздігі мен дұрыс дамуы үшін шешуші рөл атқаратыны атап өтілді.

Мұндай профилактикалық іс-шаралар жас ұрпақтың құқықтық мәдениетін қалыптастыруға, олардың жауапкершілігін арттыруға және қоғамдағы тәртіп пен қауіпсіздік қағидаттарын нығайтуға бағытталған.

Форум соңында Жас ұстаздар кеңесі дайындаған тәрбиелік қойылым көрсетіліп, шара мазмұнды көрініспен өз жалғасын тапты.

Тәуелсіздік жылдары бізге өткен сабақтарды ой елегінен өткізіп, бүгінгі өмірдегі өзгерістерді саралауға негіз береді. ҚСЗИ-дің жаңа зерттеулері қазақстандықтардың реформаларды күнделікті тұрмысқа, отбасы мен балаға бағытталған нақты қадамдар арқылы қабылдайтынын айқындап отыр. Бұл – жүйелі өзгерістердің өмірдегі маңызды ұсақ бөлшектерден басталатынын көрсететін мысал.

Тәуелсіздік күні қарсаңында өткен жылдарға көз жүгірте отырып, біз кез келген кемелденген мемлекеттің өзіне қоятын сұрағына қайта ораламыз: жүргізіліп жатқан реформалардың қайсысы адамдардың күнделікті өмірінде шынайы сезілуде?  Елдің дамуында стратегиялар, бағдарламалар және ұлттық жоспарлар сөзсіз маңызды. Бірақ әлеуметтанушылар қоғамдағы шынайы өзгерістерді күнделікті өмірден іздеу қажет екенін еске салады. ҚСЗИ тапсырысы бойынша жаз айларында жүргізілген зерттеу[1] осы тәжірибені тікелей бағалауға мүмкіндік берді. Сауалнамадағы «Соңғы реформалардың қандай нәтижелерін байқадыңыз?» деген сұрақ қарапайым көрінгенімен, жауаптар мәселенің нақты сипатын ашып берді. Адамдар пресс-релиздерді емес, өз өміріндегі өзгерістерді атайды деген қорытынды ойға әкелді.

Мектеп және білім беру саласы – реформалардың нақты көрсеткіштерінің бірі.Көпшіліктің көңілінен шыққан өзгеріс дәл осы салада байқалды. Респонденттердің 38%-ы жаңа мектептердің салынуы мен жұмыс істеп тұрғандарының жаңғыртылуын атап өтті. «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы Мемлекет басшысының тапсырмасымен 2022 жылы басталды. Жобаның негізгі мақсаты – оқушы орнының тапшылығын жою, апатты және үш ауысымды мектептер мәселесін шешу, заманауи білім беру кеңістігін қалыптастыру болды. Білім беру бағыты бүгінде елдің ұзақмерзімді дамуының негізгі тетіктерінің біріне айналды. Сондықтан қазақстандықтар жоғарыда аталған реформаларды адамның білімі мен келешегіне бағытталған нақты салым ретінде қабылдап отыр. Мектепке енгізілген жаңартулар – реформалардың шынайы жүріп жатқанын айқындайтын көрсеткішке айналды.

Сонымен қатар, бұл өзгерісті күнделікті өмір тұрғысынан қарастыруға болады. Мектеп – мемлекет шешімдерінің нақты нәтижесі көрінетін орындардардың бірі. Жаңа ғимаратты қағаздағы есеппен шатастыру мүмкін емес. Жаңадан салынған немесе күрделі жөндеуден өткен мектеп не бар, не жоқ – бәрі айқын көрінеді. Сауалнама нәтижесі көрсеткендей, Атырау, Қызылорда және Қостанай облыстарының тұрғындары бұл өзгерістерді ерекше айқын байқап отыр.

Отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес. Екінші орында – отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес тұр (респонденттердің 31%-ы). Қазақстандағы қоғамдық пікірдің өзгерісін бақылаушылар үшін бұл көрсеткіш бір қарағанда байқалатындай қарапайым емес, себебі бұл мәселе жылдар бойы көпшіліктің назарынан тыс қалған болатын. Әлеуметтік және мәдени нормалар әдетте баяу өзгереді, бірақ кейде күтпеген сәтте күрт өзгеріске ұшырауы мүмкін. Жүргізілген зерттеу нәтижелеріне сүйінсек, қазірде бұл мәселінің қоғам үшін өзектілгі артты. Әйелдер (респонденттердің 56,7%-ы) бұл реформаны ерлерге қарағанда жиі байқайды (43,3%). Бұл толығымен табиғи жағдай. Ұзақ уақыт назардан тыс қалған мәселені ең алдымен тікелей зардап шеккендер көреді. Астана, Шымкент және Павлодар облыстары бұл өзгерістерді ең айқын көретін өңірлерге жатады. Әлеуметтанушылар мұны жаңа моральдық ортаның қалыптасуы ретінде бағалайды, ал экономика саласындағы Нобель сыйлығы лауреаты Поль Кругман бұл жағдайды институционалды реформаның қоғамдағы нақты өзгеріс климатына сәйкес келген сирек жағдай деп сипаттаған болар еді.

Цифрландыру – ел болашағын анықтайтын реформа. Цифрлық қызметтер – жүргізіліп жатқан реформаның көзге көрінетін нәтижесі ретінде 29,7% респонденттің назарына іліккен. Әдетте назар ірі бастамаларға аударылады, бірақ шынайы өзгерістер көбіне байқалмай жүреді. Осы саладағы өзгеріс күнделікті тұрмыста уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді. Ал уақыт болса – ең төмен бағаланатын экономикалық ресурс. Бұл әр ел үшін ауқамды реформалардың бірі. Мемлекет бұл іске үлкен қаражат жұмсап, оны іске асыруға бірнеше жыл бойы әкімшілік күш жұмсады. Деректерге қарағанда, Павлодар, Қарағанды және Жамбыл облыстарының тұрғындары бұл өзгерістерді басқалардан тезірек сезген. Мүмкін, бұл олардың талапшыл болуымен емес, бұрын қағаз үстемдік еткен салаларға цифрлық тәжірибелер ене бастағанымен байланысты шығар. Экономистер ұзақ уақыттан бері мемлекеттік қызметтер қолжетімді болған сайын тек сенім ғана емес, өнімділік те артатынын айтады. Статистикалық тұрғыдан бұл әсерді дәл көрсету қиын, бірақ күнделікті тұрмыс жағдайында оның нәтижесін оңай бағалауға болады.

«Ұлттық қор – балаларға». Респонденттердің 28,7%-ы реформалардың нақты нәтижесі ретінде осы бағдарламаны атап өтті. Бұл деректердегі ең қызықты нәтижелерінің бірі болуы мүмкін. Неге десеңіз, бағдарлама болашаққа бағытталған, бірақ сонымен қатар нақты және айқын. Жыл сайын Қазақстан азаматтары – балалардың есепшоттарына қаражат аудару фактісі бар. Жалпы сома бар. Есепшот бар. Мақсат бар. Әлеуметтанушылар мен экономистер үшін бұл – мемлекет адам капиталына инвестиция салудың ұзақмерзімді механизміне айналғанын білдіреді. Ал азаматтар үшін бұл – балалардың болашағы енді абстракция емес, нақты мүмкіндіктерге ие екенінің белгісі. Әсіресе Қызылорда мен Жамбыл облыстарының, сондай-ақ Астана мен Шымкент қалаларының тұрғындары бұл нәтижені жиі атап өткен. Демографиялық жүктеме жоғары өңірлерде балаларға арналған бағдарламалар әрдайым мемлекет тарапынан нақты қамқорлықтың белгісі ретінде қабылданады.

Төрт негізгі нәтиже. Халық арасында алғашқы төрт орынға шыққан салаларды қарасақ, заңдылық байқалады. Алдымен білім саласы, кейін отбасылық қауіпсіздік, одан соң цифрландыру және балалардың болашағы. Осыған орай, біз халық реформаларды отбасы тұрғысынан бағалайды деген тұжырымдамаға келеміз. Бұл – сирек кездесетін үйлесім сәті, өйткені адамдар өзгерістерді өмір сапасы нақты жақсарып жатқан салаларда байқайды. Осы тұрғыдан алғанда, бұл үрдіс өзіне тән мәнге ие деп қарастыруға болады.

Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) – тұрғын үй саласындағы реформалардың сирек кездесетін мысалы болып табылады. Респонденттердің 20%-ы БЖЗҚ-тен қаражаттың бір бөлігін алу мүмкіндігін атап өтті. Бұл реформа экономикалық талдауда қоғам үшін әлеуметтік тиімділігі нақты көрсетті, себебі тұрғындар пәтерлерін жақсартты, ипотекалық міндеттемелерін өтеді немесе жөндеу жұмыстарын жүзеге асырды. Күрделі интерпретацияларды қажет етпейтіндіктен, бұл шара қоғамның санасында айқын қалды. Негізінде, аталған механизм болашаққа қатысты қарым-қатынасты емес, қазіргі өмір сүру деңгейінің нақты көрсеткіштерін бағалауға бағытталған.

Басқа салаларда орын алған өзгерістер. Көрініс кеңейгенімен, оның экономикалық және әлеуметтік мәні өзгерген жоқ. Респонденттердің 19%-ы жолдар, теміржол вокзалдары мен әуежайларды атап өтті, себебі инфрақұрылым – экономиканың күшеюінің сенімді индикаторы. Бұл тек көлік қатынасын қамтамасыз етумен шектелмей, қозғалыс пен даму сезімін қалыптастырады. Респонденттердің 15%-ы «Цифрлық отбасы картасы» мен «Әлеуметтік әмиянды» атап өтті, себебі бұл мемлекеттік қолдау механизмдерін дәлірек және тиімдірек етуге бағытталған құрылымдық қадамдардың бар екенін көрсетеді. Жауап берушілердің 14%-ы «Таза Қазақстан» экологиялық бастамасын атады. Бұл сала әлі де негізгі фокуста болмаса да, қоғамның назарының өсуін көрсетеді. Сол сияқты, респонденттердің 14%-ы экономиканың тұрақты тірегі ретінде ауыл шаруашылығының дамуын атап өтті. Респонденттердің 10%-ы шағын және орта бизнесті қолдауды, яғни кәсіпкерлік белсенділіктің фундаментін қалыптастыруға бағытталған көмекті атап өтті. Жалпы алғанда, бұл жауаптар құрылымды және тұтас әлеуметтік-экономикалық щеңберді бейнелейді. Қоғам реформаларды инфрақұрылым жаңартылғанда, әлеуметтік механизмдер дәл болғанда, ал экономикалық мүмкіндіктер кеңейген жағдайда айқын байқайды.

Бүгінгі Қазақстан туралы не айтуға болады? Сауалнама нәтижелерін толық қарастырсақ, бір қарапайым қорытынды шығады: азаматтар реформаларды саяси конструкциялар ретінде емес, тұрмыстық жағдайлар мен өмір сапасының өзгерісі аясында бағалайды. Білім саласы, қауіпсіздік, цифрлық қызметтер, балаларға арналған бағдарламалар – осы барлық өзгерістер күнделікті өмірді жақсартуға бағытталған қозғалыс ретінде қабылданады. Мемлекеттік бастамалар өз тиімділігін сөз жүзінде емес, күнделікті өмірде сезінгенде ғана көрсетеді – уақыт өте, кеңістік арқылы және отбасының тәжірибесінде айқын көрініс табады.

Тәуелсіздіктің әрбір күні – тек тарихымыздың жаңа беті емес, қоғам үшін нақты өзгерістердің көрінісі. Деректер көрсеткендей, азаматтар реформаларды өз тұрмысына, өміріне ықпал еткенде ғана сезеді. Экономикалық тұрғыдан қарағанда, бұл қадам өмір сүру сапасының негізін нығайтады. Әлеуметтік тұрғыдан алсақ та көптеген жағымды өзерістердің орын алуына мемлекет атсалысып келеді. Егер Тәуелсіздік күні жақсы көңіл күйге себеп іздеп жүрсеңіз, ол – дәл қасыңызда: еліміз күн сайын қолайлырақ, түсініктірек және адамға жақынырақ болып келеді.

Жаңаталап ауылдық мәдениет үйінде Құрманғазы ауданы әкімі жанындағы әйелдер істері отбасы-демографиялық комиссия, аудандық аналар кеңесі, отбасын қолдау орталығының қолдауымен «Салауатты сана» республикалық жобасын басшылыққа ала отырып «Зорлықсыз өмір – бақытты болашақ» атты аудандық семинар ұйымдастырылды.

Құлсарыдағы «Anyq Soile» түзету-дамыту орталығы «Жарқыра» бағдарламасының қолдауымен материалдық-техникалық базасын нығайтып, мамандардың біліктілігін арттыру мүмкіндігіне ие болды. Енді орталық сөйлеу тілі дамуы кешеуілдеген, мінез-құлығындағы ерекшеліктері бар, сондай-ақ кәсіби қолдауды қажет ететін балаларға арналған бағдарламаларды сапалы түрде ұсына алады.

«Anyq Soile» ерте түзетуге, сөйлеуді дамытуға, танымдық және әлеуметтік дағдыларды қалыптастыруға бағытталған, сонымен қатар отбасылар үшін қауіпсіз әрі қолайлы орта жасайды. Мұнда логопедиялық және дефектологиялық сабақтар жүргізіліп, ойын әдістері қолданылады, әр балаға жеке білім беру маршруты әзірленеді, мамандар отбасыларды түзету жұмысының барлық кезеңінде сүйемелдейді. Қазіргі уақытта орталықта шамамен 30 бала білім алады, ал екі жыл бұрын тек 5 тәрбиеленуші болды. Сол уақыт ішінде 10 бала сәтті оңалудан өтіп, сөйлеу, мінез-құлық және коммуникация дағдыларында айтарлықтай өзгерістерге қол жеткізді.

Орталықтың негізін қалаушы, логопед-дефектолог Акбота Советова күнделікті отбасылардың білікті түзету көмегіне деген қажеттілігін көріп, бұл орталықты ашуды шешті. «Мен әрқашан балаларға көмектесуді маңызды деп санадым. Көптеген балаларға нәзік, жүйелі және кәсіби қолдау жетіспейді. Сол себепті «Anyq Soile» пайда болды — әр бала өз әлеуетін аша алатын орын», — дейді орталық жетекшісі.

Орталық дамуының маңызды кезеңі — Акботаның «Жарқыра» әлеуметтік кәсіпкерлікті дамыту бағдарламасына қатысуы. Бағдарлама арқылы мамандардың кәсіби біліктілігі артты, орталыққа қажетті заманауи жабдықтар алынды. Алматыдағы стажировкада ол «Тәтті тіл» орталығында заманауи әдістемелермен танысып, тәжірибе алмасты.

«Балалардың дамуына және жергілікті қауымдастықты қолдауға бағытталған жобаларды қолдау — біздің әлеуметтік жауапкершілігіміздің маңызды бөлігі. Ақботаның “Жарқыра” бағдарламасына қатысуы Құлсарыда балаларға сапалы көмек алуға жағдай жасағанына қуаныштымыз», — деді ТОО «Теңізшевройл» өкілі Нұрлан Ерғалиев.

Алдағы жылдары орталық кеңейіп, қосымша мамандар тартуды, жаңа бағыттарды — АВА-терапия, емдік дене шынықтыру, психологиялық сүйемелдеуді — іске қосуды жоспарлап отыр.

Бүгін оқу ордамызда оқушылардың құқықтық сауаттылығын арттыру, өзара сыйластық мәдениетін қалыптастыру және буллингтің алдын алу мақсатында түсіндіру кездесуі өтті.

Нашақорлық – адам денсаулығына, психикасына және қоғамдық қауіпсіздікке тікелей қатер төндіретін әлеуметтік мәселе. Есірткінің кез келген түрі жүйке жүйесін зақымдап, тәуелділікке әкеледі және адамның өмір сапасын күрт төмендетеді.

Жолдауда білім беру саласын жаңғырту, цифрлық құралдар мен жасанды интеллектті оқу процесіне енгізу туралы айтылғаны – педагогтар үшін өте маңызды әрі қажетті қадам. Қазіргі оқушыны ескі әдіспен оқыту мүмкін емес, жаңа буын жаңа форматты талап етеді.

Қуаныш Сейтулович Шегебаев 2002 жылдан бері Теңіз кен орнында жұмыс істейді. Осы уақыт ішінде ол орман монтажшысынан тәжірибелі маман мен тәлімгерге дейінгі жолды өтті, биікте жұмыс істеуді меңгерді және қатаң тәртіп, заманауи технологиялар мен қауіпсіздікке мән беру Теңіздегі жұмысты барынша қауіпсіз ететінін көрді.

Теңіз кен орнында күндіз-түні өз міндеттерін тоқтаусыз және барынша беріліп еңбек ететін адамдар жұмыс істейді. Солардың бірі — Қуаныш Шегебаев, Құлсары қаласының тумасы, екі баланың бақытты әкесі. Ол өз жұмысы мен кен орнындағы өмірі туралы әңгімеледі.

Қуаныш еңбек жолын 2002 жылы орман монтажшысы ретінде бастаған. Бастапқыда биікте жұмыс қауіпті әрі қорқынышты болып көрінгенімен, уақыт өте келе барлық дағдыларды меңгеріп, заманауи технологияларды қолданатын басқа жобаларға ауысты.

«Мен Теңізді ең қауіпсіз жұмыс орны деп есептеймін. Мұнда қауіпсіздікке үлкен мән беріледі және оны бәрі біледі. Әлемде Теңізшевройл сияқты қауіпсіздікке соншалықты жауапкершілікпен қарайтын компания жоқ деп ойлаймын», — дейді Шегебаев.

Оның жұмыс күні таңғы бес жарымда оянып, жуылып, таңғы ас ішуімен басталады. Содан кейін алкотест тапсырып, жұмысқа жолға шығады. Сағат жетіде нұсқау беріледі, одан кейін қызметкерлер жабдық пен құрал-жабдықты тексереді. Жұмыс күндізгі үзіліспен кешкі жетіге дейін жалғасады.

Қуаныш үшін отбасылық өмір ерекше орын алады. Вахтаға шыққанда әйелі мен балалары оны қолдаумен шығарып салады, ал үйге оралу ол үшін нағыз  мереке. «Отбасым мені қашанда күтеді, бұл мені сабырлы ете түседі. Әрі ісімді жауапкершілікпен атқаруға күш береді, — дейді ол.

Теңіздегі барлық қолданылатын технологиялар мен құрал-жабдықтар ең жаңа және қазіргі талаптарға сәйкес келеді. Автоматтандыру мен қатаң қауіпсіздік ережелері қызметкерлерді барынша қорғайды.

«Ең бастысы — еңбекқорлық пен кәсібилік. Кез келген жұмыс тәжірибені қажет етеді, оны үнемі жетілдіру керек. Қиын тапсырмалар адамды сындырмайды, керісінше күшті етеді», — дейді Шегебаев.

Теңізде жас кадрларды оқыту жүйелі түрде ұйымдастырылған: жаңадан келгендер тәжірибелі мамандардың жетекшілігімен апталық тәжірибеден өтеді, жұмысты біртіндеп меңгереді және тәлімгерлерден кеңес алады.

«Мұндағы атмосфера ерекше. Біз өзімізді жұмыста емес, үйде жүргендей сезінеміз. Мұны сөзбен жеткізу қиын…» — дейді маман.

Силлено компаниясы Атырауда БАҚ өкілдеріне арналған «Мұнай-газ химиясы қарапайым тілде: шикізаттан полиэтиленге дейін» тақырыбында оқыту семинарын өткізді. Іс-шараның мақсаты – Қазақстан өнеркәсібінің жаңа стратегиялық бағыты ретінде қалыптасып келе жатқан мұнай-газ химиясы саласындағы негізгі үдерістерді журналистерге түсіндіру және медиа кеңістікте аталған тақырыптың сапалы көтерілуіне ықпал ету.

Білім беру бағдарламасы теориялық бөлім мен интерактивті куизден тұрды. Спикер ретінде Силлено компаниясының өкілдері – шикізатпен қамтамасыз ету және маркетинг департаментінің директоры Хабибулла Каримов және операциялық блок департаментінің директоры Денис Козырев сөз сөйледі.

Сарапшылар мұнай-газ химиясы саласының қазіргі заманғы өнеркәсіп, медицина және күнделікті өмірдегі маңызы туралы кеңінен баяндады. Сондай-ақ «Полиэтилен» секілді ірі жобалардың іске қосылуы ел үшін экспорттық әлеуеті жоғары жаңа саланың қалыптасуына және заманауи жұмыс орындарының ашылуына жол ашатынына ерекше назар аударылды.

Семинар кезінде айтылған ақпаратты бекіту мақсатында қатысушылар арасында интерактивті куиз ұйымдастырылды. Журналистер ойын форматында негізгі ұғымдарды қайталап, білімін тексеріп, командалық жұмыс көрсетті.

9 желтоқсан – Халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес күніне орай ұйымдастырылған байқау бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерде жарияланған үздік материалдарды анықтауға бағытталды.