Ақпараттық қоғамда PR технологиялары саясатта, бизнесте және медиа саласында кеңінен қолданылады. Оның ішінде қоғамда жиі талқыланатын құбылыстардың бірі – «қара PR». Бұл ұғым белгілі бір адамға, ұйымға немесе брендке қарсы жағымсыз пікір қалыптастыру мақсатында қолданылатын ақпараттық әдістерді білдіреді. Қара PR көбіне қарсыластың беделін түсіру, аудиторияны манипуляциялау үшін пайдаланылады.
Қара PR-дың негізгі ерекшелігі – ақпараттың эмоциялық әсеріне сүйенуі. Мұнда жалған мәлімет тарату, фактілерді бұрмалау, компромат жариялау немесе әлеуметтік желілер арқылы хейт ұйымдастыру сияқты тәсілдер қолданылуы мүмкін. Кей жағдайда мұндай әрекеттер заң шеңберінен шықпаса, кей жағдайда тікелей құқық бұзушылық болып есептеледі. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, адамның ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін жалған ақпарат тарату заң алдында жауапкершілікке әкелуі мүмкін. Әсіресе интернет пен әлеуметтік желілердегі анонимді ақпараттардың таралуы бұл мәселені күрделендіріп отыр. Сондықтан қазіргі медиакеңістікте ақпараттың шынайылығына ерекше мән беріледі. Қара PR көбіне саяси кампаниялар кезінде байқалады. Сайлау барысында қарсылас кандидат туралы жағымсыз материалдардың таралуы, манипулятивті ақпараттар немесе қоғам пікіріне әсер ететін жалған мәліметтер – осының айқын мысалы. Кей сарапшылар мұны «лас технология» деп атайды.
Лас технология – қарсылас үшін жағымсыз және өзі үшін жағымды имидж жасау мақсатында қолданылатын әдістер жиынтығы болса, соның ішіндегі қара технология заңға қайшы әрекет. Ал сұр технология заңға тікелей қайшы болмаса да, алайда жанама түрде қарсыласқа қара күйе жағумен бірдей. Қазақстанда мұндай әдістер 1990 жылдардың соңынан бастап белсенді қолданыла бастағаны туралы зерттеулер бар.
Қара PR-дың барлығы бірдей заңға қайшы деп айту қиын. Егер ақпарат нақты дәлелдерге сүйенсе және қоғамдық маңызы бар мәселені көтерсе, онда ол сөз бостандығы ретінде қарастырылуы мүмкін. Ал егер жалған ақпарат әдейі таратылып, адамның беделіне зиян келтіру мақсатында қолданылса, онда бұл құқықтық және этикалық нормаларды бұзу.
Қазіргі уақытта әлеуметтік желілер қара PR таратудағы ең жылдам құралға айналды. Бір ғана видео немесе жазба бірнеше сағаттың ішінде мыңдаған адамға жетуі мүмкін. Мұндай жағдайда аудитория эмоцияға беріліп, ақпараттың рас-өтірігін тексермей қабылдайды. Сондықтан медиасауаттылық мәселесі де маңызды бола бастады. Кейбір заң жобаларында заңға қайшы контентті әлеуметтік желілерден қысқа уақыт ішінде өшіру талаптары да қарастырылған.
Сонымен қатар қара PR брендтер мен компанияларға да үлкен қауіп төндіреді. Бәсекелестер тарапынан ұйымдастырылған жалған пікірлер, фейк жаңалықтар немесе әдейі жасалған ақпараттық шабуылдар компанияның беделіне және қаржылық жағдайына әсер етуі мүмкін. Сол себепті қазіргі PR мамандары тек жарнама жасаумен ғана емес, антикризистік коммуникациямен де айналысады. Қорытындылай келе, қара PR – қоғамға ықпал етудің өте күшті құралы. Бірақ оның заңдылығы қолданылған әдіске байланысты. Егер ақпарат шынайы және дәлелді болса, ол қоғамдық пікір білдіру ретінде қарастырылады. Ал жалған ақпарат тарату, жала жабу және манипуляция жасау заң мен этика талаптарына қайшы келеді. Сондықтан қазіргі ақпараттық қоғамда жауапкершілік пен медиасауаттылық ерекше маңызды.
Іңкәр ӘДІЛХАН,
Х.Досмұхамедов атындағы Атырау универсиетінің
Журналистика мамандығының 3 курс студенті
Х.Досмұхамедов атындағы Атырау универсиетінің
Журналистика мамандығының 3 курс студенті
Фото: "Chatgpt" қосымшасы арқылы жасалды
